Historia wychowania fizycznego i sportu na Politechnice Rzeszowskiej sięga 1 lutego 1964 r., kiedy powołano Studium Wychowania Fizycznego – jednostkę międzywydziałową, której zadaniem było upowszechnianie kultury fizycznej wśród studentów młodej uczelni. Sama Wyższa Szkoła Inżynierska (WSI) istniała od 1963 r. i była pierwszą w Rzeszowie samodzielną szkołą wyższą – powstała z przekształcenia Wieczorowej Szkoły Inżynierskiej, działającej od 1951 r. pod patronatem Politechniki Krakowskiej i rzeszowskiej WSK.
W pierwszych latach Studium WF prowadziło obowiązkowe zajęcia w wymiarze 2 godzin tygodniowo na I i II roku wszystkich kierunków studiów, a od 1967 r. studenci III roku mogli dodatkowo wybrać fakultatywne zajęcia z pływania. Największą trudnością był brak własnej bazy sportowej – zajęcia odbywały się więc w wypożyczanej sali I Liceum Ogólnokształcącego oraz w hali sportowej i krytej pływalni Wojewódzkiego Ośrodka Sportu i Rekreacji.
Zmiana na lepsze przyszła w 1973 r., gdy Studium WF zyskało pierwszą własną salę gimnastyczną – przystosowaną do potrzeb sportowych salę o wymiarach 18 x 9 x 6 m w budynku „B” Wydziału Elektrycznego przy ul. Wincentego Pola. Rok później, wraz z przemianowaniem WSI na Politechnikę Rzeszowską (PRz), warunki do prowadzenia wychowania fizycznego i sportu poprawiły się jeszcze bardziej, a samo Studium przekształcono w Studium Wychowania Fizycznego i Sportu Politechniki Rzeszowskiej (SWFiS PRz). Obowiązujące wówczas ogólnopolskie programy studiów nałożyły na jednostkę szeroki zakres zadań: prowadzenie obowiązkowych zajęć wychowania fizycznego w wymiarze 2 godzin tygodniowo na wszystkich latach studiów (od 1977/78 r. objęto nim studentów wszystkich czterech lat), a także zajęć fakultatywnych, rekreacyjnych i rehabilitacyjnych, obozownictwa sportowego i turystyki kwalifikowanej oraz zajęć sportowych w sekcjach Klubu Uczelnianego AZS (KU AZS PRz). Studenci trafiali do jednej z trzech grup zajęciowych:
- przygotowania sportowego – dla młodzieży o niższej ogólnej sprawności fizycznej,
- specjalizacji sportowej – dla tych, którzy mieli sportowe zainteresowania, choć niekoniecznie predyspozycje do sportu wyczynowego,
- rehabilitacji ruchowej – dla studentów, którym stan zdrowia nie pozwalał na udział w standardowych zajęciach sportowych.
Taki profil zajęć – z niewielkimi tylko modyfikacjami – utrzymywał się przez kolejne lata, a oferta sportowa rosła wraz z rozbudową infrastruktury sportowej. W 1976 r. oddano do użytku asfaltowe boisko do piłki siatkowej, rok później boisko do piłki ręcznej i piłki nożnej, a w latach 1978–1983 wybudowano pierwszą pełnowymiarową halę sportową SWFiS PRz o wymiarach 54 x 18 x 7 m (dzisiejszy sektor C), wraz z siłownią i gabinetem do rehabilitacji. Od początku lat 90. do dyspozycji studentów i pracowników PRz były również dwa korty tenisowe o nawierzchni ziemnej. Dzięki temu z roku na rok rosła też paleta dyscyplin, w których studenci mogli się rozwijać – od koszykówki, piłki nożnej, ręcznej i siatkowej, przez pływanie, karate, futsal, badminton, tenis, tenis stołowy, po siatkówkę i piłkę nożną plażową oraz wiele innych sportów.
Zaplecze sportowe uczelni rozwijało się intensywnie także w kolejnych dekadach. W 2004 r., w bezpośrednim sąsiedztwie dotychczasowej hali sportowej, rozpoczęto budowę nowego Centrum Dydaktyczno-Sportowego Politechniki Rzeszowskiej, a rok później w budynku „M” urządzono salę sportów walki, salę fitness i saunę. Przełomem okazał się rok 2007 – SWFiS PRz przeniosło się z budynku „J” do gotowego już Centrum Dydaktyczno-Sportowego (budynek „Ł”), gdzie powstała pełnowymiarowa hala sportowa z dzisiejszymi sektorami A i B, pełnym zapleczem magazynowo-sanitarnym oraz pomieszczeniami biurowymi dla SWFiS i KU AZS PRz; w tym samym roku w hali, na terenie sektora C, zawisła pierwsza ścianka wspinaczkowa. Wkrótce przybyło też obiektów na zewnątrz – w 2008 r. dwa boiska do siatkówki plażowej, a w 2012 r. kolejne boiska do siatkówki plażowej i piłki nożnej plażowej , natomiast w 2014 r. w miasteczku studenckim powstała Studencka Siłownia Terenowa. Modernizacja trwała nieprzerwanie także w ostatnich latach: w 2018 r. druga ścianka wspinaczkowa pojawiła się w sektorze A, w 2019 r. generalny remont przeszła sala gimnastyczna w budynku „P”, a w latach 2020–2021 na arenie hali w sektorze C wymieniono oświetlenie, ogrzewanie i wykładzinę sportową. Uczelnia przygotowała też kolejne inwestycje zewnętrzne – boisko do koszykówki 3x3, boisko wielofunkcyjne oraz boisko do piłki nożnej typu „Orlik”.
Ważnym uzupełnieniem zajęć stacjonarnych była działalność wyjazdowa. Od 1973 r. organizowano dla studentów sobotnio-niedzielne wycieczki piesze, rowerowe i narciarskie, a także stałe i wędrowne obozy zimowe i letnie. Wspólnie z KU AZS PRz i Radą Uczelnianą SZSP, SWFiS PRz prowadziło bogaty kalendarz wyjazdów: sportowo-turystyczne i żeglarskie obozy, kajakowe spływy, pieszo-rowerowe rajdy, a także szkolenia dla aktywu AZS i zgrupowania sekcji wyczynowych; od 1978 r. do tej listy dołączyły obozy adaptacyjne dla studentów I roku. Po 2000 r. tego typu działalność wyjazdowa była stopniowo ograniczana.
Osobne miejsce w tej działalności zajmowali studenci kierunku lotnictwo i kosmonautyka. Od roku akademickiego 1977/78 przyszli piloci realizowali zwiększony, do 4 godzin tygodniowo, wymiar zajęć wychowania fizycznego, uzupełniany zimowymi obozami kondycyjnymi (do 2002 r.) oraz letnimi obozami nad Jeziorem Solińskim (do 2007 r.).
Nieodłącznym elementem tej działalności były wydarzenia sportowe, organizowane wspólnie z KU AZS PRz i szczególnie ważne dla popularyzacji sportu akademickiego. W latach 1964–1981 flagowym wydarzeniem były Spartakiady Uczelniane, gromadzące zawodników w wielu dyscyplinach – największym zainteresowaniem cieszyły się rywalizacje w koszykówce, piłce siatkowej, ręcznej i nożnej, lekkoatletyce, pływaniu, kajakarstwie oraz tenisie stołowym. Od połowy lat 70. spartakiady ustąpiły miejsca najpierw międzyinstytutowym, a później międzywydziałowym mistrzostwom w poszczególnych dyscyplinach. Rosnące zainteresowanie studentów skłaniało organizatorów do wzbogacania kalendarza o nowe formaty – tak pojawiły się m.in. lekkoatletyczna spartakiada studentów pierwszych lat, turniej szóstek piłkarskich, turniej piłki nożnej kobiet, mistrzostwa domów studenckich w piłce siatkowej czy indywidualne zawody w narciarstwie alpejskim. Trwałym elementem sportowej tradycji uczelni stały się także biegi przełajowe, rozgrywane co roku na początku roku akademickiego. Ta bogata oferta wydarzeń sportowych dla studentów i pracowników na dobre wpisała się w profil działalności SWFiS PRz.
Kadra kierownicza SWFiS PRz
Grzesik Stanisław, mgr – Kierownik SWF PRz w latach 1964–1967
Czarnek Jerzy, mgr – p.o. Kierownika SWF PRz w latach 1967–1968, Z-ca Kierownika SWFiS PRz w latach 1970–1978 i Z-ca Kierownika SWFiS PRz ds. dydaktycznych w latach 1978–1998
Januszewski Jerzy, prof. dr hab. – Kierownik SWF PRz w latach 1968–1970
Biliński Jacek, dr – Kierownik SWFiS PRz w latach 1970–1999
Lutak Jacek, mgr – Z-ca Kierownika SWFiS PRz ds. organizacji i rozwoju bazy sportowo–turystycznej w latach 1991–1999 i Kierownik SWFiS PRz w latach 1999–2012
Meder Henryk, mgr – Z-ca Kierownika SWFiS PRz ds. dydaktycznych w latach 1998–1999, Z-ca Kierownika SWFiS PRz w latach 2004–2011, Kierownik SWFiS PRz w latach 2012–2014
Pająk Jerzy, mgr – Kierownik SWFiS PRz w latach 2015–2017, Dyrektor CSA PRz w latach 2020–2021.
Kadrę kierowniczą stanowili też Zastępcy Kierownika SWFiS PRz. Poza pracownikami wymienionymi powyżej, funkcje takie pełnili:
Lewicki Andrzej, mgr – Z-ca Kierownika SWFiS PRz ds. sportu w latach 1977–1987
Kołodziej Stanisław, mgr – Z-ca Kierownika SWFiS PRz ds. sportu w latach 1987–1999
Sowa Grzegorz, mgr inż. – Pełnomocnik Kierownika SWFiS PRz ds. infrastruktury w latach 2012–2017
Gardzińska Adrianna, mgr – Pełnomocnik Kierownika SWFiS PRz ds. dydaktyki w latach 2015–2016 i Z-ca Kierownika SWFiS PRz ds. dydaktycznych w latach 2016–2017.
Na bazie tych wieloletnich doświadczeń w 2017 r. powołano Centrum Fizjoterapii i Sportu, które wniosło do działalności uczelni nową jakość, łącząc klasyczne wychowanie fizyczne i sport akademicki z fizjoterapią, biomechaniką i nowoczesną diagnostyką funkcjonalną. W wyremontowanym budynku „J" powstały Pracownia Usprawnienia Ruchowego oraz Pracownia Biomechaniki i Diagnostyki Funkcjonalnej, wyposażone w specjalistyczną aparaturę do oceny sprawności, analizy ruchu i monitorowania obciążeń treningowych – dzięki nim, obok standardowych zajęć ruchowych, rozwinęły się programy profilaktyki i wsparcia pourazowego, odnowy biologicznej oraz projekty badawcze z zakresu nauk o kulturze fizycznej i nauk o zdrowiu.
Ten okres przyniósł też znaczne poszerzenie oferty zajęć – od gier zespołowych i sportów indywidualnych, przez formy rekreacyjne i prozdrowotne, po specjalistyczny trening oparty na aktualnej wiedzy z fizjologii wysiłku, fizjoterapii i przygotowania motorycznego. Nie zabrakło przy tym miejsca na sekcje sportowe, obozy oraz zawody i imprezy masowe, które od lat budowały sportową tożsamość Politechniki Rzeszowskiej.
Wątek, który od lat 70. towarzyszy historii jednostki, to przygotowanie motoryczne przyszłych pilotów – wspominane już obozy kondycyjne dla studentów kierunku lotnictwo i kosmonautyka były integralną częścią ich kształcenia. Po latach przerwy tradycja ta powróciła w nowej, unowocześnionej formule dzięki projektowi „Nowa jakość – zintegrowany program rozwoju Politechniki Rzeszowskiej" (POWR.03.05.00-00-Z209/17), w ramach którego w latach 2019–2022 realizowano zadanie pn. „Terenowy Trening Pilota 1 i 2" – połączenie wieloletniego doświadczenia w kształtowaniu sprawności pilotów z aktualnymi standardami szkolenia i narzędziami diagnostyki funkcjonalnej. Formuła zajęć terenowych w formie obozów zakończyła się wraz z rozliczeniem projektu. Dziś tę tradycję kontynuuje Centrum Sportu Akademickiego, które jako spadkobierca doświadczeń SWFiS i CFiS wciąż prowadzi specjalistyczne zajęcia kondycyjne dla studentów specjalności pilotaż, rozwijając ideę kompleksowego przygotowania motorycznego przyszłych pilotów.
Od 2020 r. CSA PRz oferuje szeroki program zajęć dla całej społeczności akademickiej, korzystając z nowoczesnej bazy sportowej. Obecna działalność CSA PRz to oferta zajęć dydaktycznych, treningów i wydarzeń sportowych, przygotowana i prowadzona przez zespół nauczycieli akademickich, trenerów, fizjoterapeutów i specjalistów przygotowania motorycznego.
Kadra kierownicza CFiS PRz:
Polak Ewa, dr – Dyrektor CFiS PRz w latach 2017–2018, Z-ca Dyrektora CFiS PRz ds. badań i rozwoju w latach 2018–2020
Gardzińska Adrianna, dr – Z-ca Dyrektora CFiS PRz ds. dydaktycznych oraz badań i rozwoju (2017–2018), Dyrektor CFiS PRz (2018–2020)
Sowa Grzegorz, mgr inż. – Z-ca Dyrektora CFiS PRz ds. sportu i organizacji (2017–2020).
Poza w/w etatowymi pracownikami SWFiS PRz i CFiS PRz byli:
Nauczyciele akademiccy:
- Strzelczyk Jan, mgr – 1966–1967
- Majka Krystyna, mgr – 1968–2003
- Haszczak Alicja, mgr – 1970–1980
- Mazurkiewicz Teofil, mgr – 1972–2005
- Kołodziej Stanisław, mgr – 1972–2007
- Pawlikowski Andrzej, dr – 1974–1982
- Lewicki Andrzej, mgr – 1974–1987
- Kościółek–Rusin Alicja, mgr – 1975–2000
- Granat Marian, mgr – 1979–2011
- Franecka Lidia, mgr – 1980–2002
- Domino Antoni, mgr – 1983–2022
- Kwiatek Ryszard, mgr – 1988–2002
- Gorczyca Franciszek, mgr – 1989–2025
- Mirkiewicz Marek, dr – 1993–1999
- Wołek Marianna, mgr – 1993– 2017
- Podpora Jacek, mgr – 2018–2019
- Oleksy Łukasz, dr – 2019–2023
- Matias Izabela, mgr – 2020–2021
Pracownicy inżynieryjno–techniczni i administracyjni:
- Michalik Janusz – 1965–1968
- Sławińska Bogumiła – 1971–1983
- Porada Stanisław – 1974 - 1992
- Krajczy Bożena – 1975–1976
- Lewicka Irena – 1977–1984
- Podolska Urszula – 1979–1983
- Cupryś Andrzej – 1983–1997
- Cierpisz Anna – 1983–2000
- Olma–Plewińska Krystyna – 1983–2008
- Zięba Edmund – 1996–1999
- Gardzińska Adrianna – 2001–2005
- Kochman Jerzy – 2001–2016
- Sowa Grzegorz, mgr inż. – 2002–2021
- Kwarta Stanisław – 2008–2022
- Sowa Ewelina, mgr – 2008–2026
- Gorczyca Krzysztof, mgr – 2018–2025
- Jahn Ewa, mgr – 2019–2020
- Mitał Ewelina, mgr – 2020–2021
- Tidman Oleksandra, lic – 2020–2021